سگبانی، از مشاغل درباری دولت های مسلمان ایرانی و عثمانی، جایگاه ویژه ای در امور مربوط به شکار داشته است. این شغل در نظام دیوان سالاری عثمانی – نسبت به تشکیلات اداری سایر حکومت ها- برجسته تر شده و از جهت وظایف و اهمیت دگرگونی های بسیاری است. شرایط حاکم بر دیوانسالاری عثمانی، سگبانان را ناگزیر می کرد که به صورت فرعی به نظامی گری نیز بپردازند. به مرور زمان، وظایف درباری سگبانان به فراموشی سپرده شد و آنان صرفا در امور نظامی به کار گرفته شدند. استمرار نظامی گری سگبانان موجب شد که در آثار دوره عثمانی واژه سگبان با واژه جنگجو مترادف شود.

چکیدههدف: بررسی جایگاه تشکیلات نظامی ظل السلطان و چگونگی توسعۀ تأسیسات نظامی او با مطالعۀ موردی سربازخانه های اصفهان.روش/رویکرد پژوهش: این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیلی به روش تحلیل تاریخی و محتوایی براساس نسخه های خطی، اسناد و تصاویر آرشیوی داخلی و خارجی و مطالعات کتاب خانه ای و میدانی نگاشته شده است.یافته ها و نتیجه گیری: ظل السلطان در دورۀ اقتدارش از سال 1296ق-1305ق/1878م-1887م تشکیلات و زیرساخت های نظامی گسترده ای شامل چهار سربازخانه، دو توپ خانۀ پیاده و سواره و چند انبار تسلیحات نظامی در اصفهان ایجاد و تجهیز کرد. او ارتشی کوچک و مجهز با حدود بیست ویک هزار سرباز براساس آموزش فنون نظامی نوین داشت. مصطفی قلی خان فراش باشی بنابه دستور ظل السلطان، کاربری میدان چهارحوض و نقش جهان و کاروان سرای مادرشاه را به سربازخانه تغییر داد و سربازخانه ای برای سوارهای فتحیه روبه روی کاروان سرای مادرشاه ساخت. او هم چنین در کنار میدان چهارحوض، سربازخانۀ ناصری را احداث کرد که پس از عمارت مسعودی، باشکوه ترین بنایی بود که به دستور ظل السلطان ساخته شده بود. توجه مستمر ظل السلطان به آموزش و تربیت نیروی نظامی، پرداخت به موقع مواجب شش ماهه و سالیانۀ صاحب منصبان، سربازان، سواران و توپ چیان و تهیۀ تجهیزات نظامی و وسایل موردنیاز برای مشق قشون، دلیل موفقیت او در تشکیل قشون منظم بوده است.

با به قدرت رسیدن امویان سادگی و ساده زیستی سال های اولیه اسلام، کم کم از بین می رود و دمشق شاهد استقرار دربار باعظمتی است که ظرافت تشکیلات و تجملات آن از همان آغاز، نشان آشکاری از حکومتی سلطنتی به سبک شرقی دارد. چرایی و چگونگی تحول ساختار سپاه در این عصر مسئله پیش روی این تحقیق می باشد که به آن پرداخته شده است. شخصیت و پایگاه اجتماعی، سوق دادن اذهان مردم به سمت فتوحات و به تبع آن زاویه نگاه حاکمان اموی باعث شد آنان بیش از هر چیز به فکر فتوح و کشورگشایی باشند. شورش های مداوم داخلی و فتوحات و عقب نشینی های مکرر زمینی و دریایی باعث شد تا سپاه که نهاد آن به وسیله خلیفه دوم پی ریزی شده بود، به ویژه دست خوش تغییرات اساسی، شامل ایجاد یک سپاه آماده در خدمت حکومت، وارد شدن عناصر ایرانی و ترک در سپاه عصر اموی، استفاده از عصبیت قبیله ای در بسیج نیروها، انتخاب والیان از طبقه نظامیان به ویژه در دوره مروانی شد. این تغییرات به مقیاس بیشتر در ترکیب و در مقیاسی کمتر در تجهیزات آن صورت می گیرد، اما به طورکلی باید گفت که امویان به جای ایجاد سپاه حرفه ای و کارآزموده، ملتی نظامی پیشه را سامان دادند و رهبری کردند.

با ورود براق حاجب به کرمان و فتح این سرزمین در سال 619، حکومتی جدید با نام قراختاییان کرمان تاسیس شد. حکومتی که به رغم اوضاع آشفته ایران طی سده هفتم، توانست بیش از هشت دهه دوام آورد. بدون تردید یکی از عوامل دوام این حکومت، تشکیلات نظامی و ساختار سپاه بود. این نوشتار با گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی درصدد پاسخگویی به این پرسش است که تشکیلات نظامی و ترکیب جمعیتی سپاه قراختاییان کرمان چگونه بود و آنان از چه تاکتیک های نظامی و افزار و ادوات جنگی استفاده می کردند؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که براق حاجب و جانشینانش سیاست دوگانه ای در پیش گرفته بودند. آنها از یک سو به سبب قدرت گیری مغولان در ایران، سعی کردند هر چه بیشتر تشکیلات نظامی خود را با مغولان و حکومت ایلخانی مطابقت دهند. از دیگر سو براق حاجب که مدتی از عمر خود را در خدمت خاندان خوارزمشاهی گذرانده بود سعی کرد از تجارب آنان در اداره تشکیلات نظامی خود استفاده کند. همانطور که در حکومت خوارزمشاهیان، سپاه، زیر نظر وزیر اداره می شد، در دوره قراختاییان نیز امور لشکری زیر نظر وزیر انجام می گرفت؛ با این تفاوت که در حکومت خوارزمشاهیان دیوانی به نام دیوان عرض زیر نظر وزیر متولی امور لشکری بود در حالی که در حکومت قراختاییان کرمان خبری از دیوان عرض نبود.

خلافت فاطمیان (297-567ق) از شاخصه های نظامی و سیاسی ویژه ای در جهان اسلام برخوردار بود. تکیه ی خلفای فاطمی بر سازماندهی ارتش زمینی و دریاییِ قدرتمند منجر به گستردگی این خلافت و دستیابی به قدرت سیاسی و نظامی در رقابت با خلافت عباسی گردید. این پژوهش در صدد است تا تشکیلات نظامی و ارتش خلافت فاطمیان در مصر (358-567ق) را مورد ارزیابی قرار دهد. بدین منظور مقاله با هدف تحلیل و پاسخگویی به این پرسش ها نگاشته شده است: نهاد نظامی و ارتش خلافت فاطمی در مصر چگونه در فراز و فرود این دولت در جهان اسلام طی قرن های چهارم تا ششم هجری ایفای نقش کرد؟ ساختار و نهاد ارتش فاطمی براساس نیاز و الگوی حکومت های اسلامی چگونه شکل گرفت؟ اداره ی تشکیلات گسترده ی ارتش فاطمی بر عهده ی کدام نهادها بود؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که ارتش فاطمی با پشتوانه ی تشکیلات اداری منسجم و برخورداری از تنوع قومی و نژادی از یک سو به یکی از گسترده ترین نهادهای نظامی در میان دولت های سده های میانه تبدیل شد و از سوی دیگر ضعف نسبی در حفظ تعادل پایدار بین گروه های مختلف سربازان موجب شد آن دولت همواره در معرض آشوب های پادگانی قرار گیرد.

نظامی شاعری است که بنابر جهان­بینی و تجربه های زیستۀ خود، در پرداخت مفاهیم از استعاره­های درباری زیادی استفاده کرده است. او در قرن ششم بنابر موقعیت جغرافیایی گنجه و نبردهای پی در پی در آن و همچنین باور به ایدئولوژی سیاسی کلام اشعری و ارتباطاتی که با ساختارهای سیاسی­و نهاد قدرت داشته است، به صورت خودآگاه وناخودآگاه، سروده­هایش رنگ­و بوی سلطنتی و درباری بسیاری به خود گرفته است؛ به گونه­ای که او در پرداخت بسیاری از مسائل از گفتمان سلطنتی و درباری استفاده کرده است که این عامل به نوعی باعث انسجام متنی خمسه شده و ساختار و شاکلۀ خاصی به آن داده است؛ به­طوری که استعاره­های درباری، به یکی از شاخصه­ها­ی سبکی برجسته در سطح بلاغی خمسۀ نظامی تبدیل شده­اند و بررسی و تحلیل آن­ها می­تواند دریچه­ای برای شناخت و درک نظام اندیشگانی نظامی تلقّی شود. با توجه به همین موضوع، این پژوهش تلاش دارد با مبنا قرار دادن نظریۀ استعاره­ی شناختی، عواملی که باعث می­شود تا اندیشه و ذهن نظامی به سمت و سوی استعاره­های درباری پیش برود، مورد تحلیل و بررسی قرار دهد. نتایج این تحقیق نشان می­دهد عوامل جغرافیایی و محیطی، اعتقادی و دینی، تجربی و زیستی از جمله مهم­ترین عوامل شکل­گیری استعاره­های درباری در خمسۀ نظامی است و با تأثیرگذاری بر فرآیند استعاره­سازی در ذهن و اندیشۀ نظامی، او را به سمت و سوی ایجاد کلان­استعاره­هایی همچون خدا شاه است وسلاح جاندار است، سوق داده است که موجبات شکل­گیری شبکه­ای از خرده­استعاره­ها را در خمسه فراهم آورده است.

تسلیحات و فنون نظامی فرایندی از انطباق، بازآفرینی و پیشرفت کمابیش پیوسته داشته و سیر تحول ساخت و به کارگیری سلاح های آتشین، نقطه عطفی در تاریخ نظامی گری بوده است. در این راستا، پژوهش حاضر با استناد به گزارش های تاریخی، درصدد بررسی روند ظهور پدیده مدرن سلاح آتشین در تشکیلات نظامی دوره ترکمانان آق قویونلو است. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی تحلیلی و متکی بر منابع کتابخانه ای و اسنادی است. پرسش محوری پژوهش حاضر این است که سلاح های آتشین چه تأثیری در عرصه تحولات سیاسی-نظامی دوره ترکمانان آق قویونلو داشته است؟ نتایج پژوهش نشان می دهد آق قویونلوها از سال 823 ق/ 1420 م. به بعد حدود 100 سال قبل از جنگ چالدران با پدیده مدرن سلاح آتشین از جمله توپ آشنایی داشته و در جنگ های خود از آن استفاده می کردند. استفاده از سلاح های آتشین در این دوره، علاوه بر ایجاد رعب و وحشت و تضعیف روحیه نیروی نظامی دشمن و عقب نشینی دشمن، می توانست در تغییر سرنوشت جنگ ها مؤثر واقع شده و در نهایت موجب تغییر موازنه قدرت در عرصه سیاسی نظامی گردد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

پر واضح است که کهن ترین موضوعات شعر فارسی مدح و ستایش و اشعار مدحی است تا جایی که قدیم ترین اشعار به جا مانده که از محمد بن وصیف سگزی است مدحی است؛ در وصف یعقوب لیث صفار. مقاله ی پیش رو بررسی بسامد بارزترین آرایه ی بکار رفته در اشعار درباری خاقانی و مشهورترین ممدوحان ایشان را، مد نظر قرار داده است و در این راستا دلیل یا دلائل به کارگیری آرایه ی بارز، در شعر شاعر، نیز مورد ارزیابی بوده و از آن جایی که خاقانی شاعریست که تمام مسائل و حوادث زندگی اش را به قلمرو پرده ی نقاشی شعر کشیده علاوه بر شخصیت درباریی شاعر، «من فردی» شاعر هم در دیگر اشعارش علاوه بر اشعار درباری، به اجمال مد نظر قرار گرفته است.